اقطاب و اوتاد و قطب الاقطاب الَّذى هو الغوث الاعظم . و به وجه اجمالى ترتيب انوار خاصّين و اخصّين و خصيصين ، و به وجه تفصيلى حقيقت وجود نور است ، كما مرّ . و از مراتب كمال حكيم عارف آن است كه توحيد كثير و تكثير واحد كند . اما توحيد كثير آن است كه وجودات همهء عوالم را اعضا و قواى انسان كبير ببيند و او را شخص واحد مثل انسان صغير واحد شخصى ببيند . * ( ما خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلَّا كَنَفْسٍ واحِدَةٍ 31 : 28 ( 1 ) . و او را مملوّ از بهاء و نور واحدِ احد ببيند ، و وحدت او را وحدت حقّه داند نه عدديةً . آفتاب وجود كرد اشراق نور او سر بسر گرفت آفاق و امّا تكثير واحد آن است كه به مقام دقيقه شناسى رود ، و واحد را تشريح كند . مثل اينكه اين لوح كتابت را بداند كه وجود او چيزى است و ماهيّت او چيزى است و امتداد جوهرى او چيزى است ، و مقدار و چنديّت او چيزى است ، و وضع و نهاد او چيزى است ، و همچنين كيفيّات و چگونگىها از رنگ و شكل و ثقل و سودنيها و چشيدنيها و غير اينها از آن . و هر يك را با امثال او و سنخ او كه ملاحظه نمايد عالمى ببيند جدا عليحده و بعلاوه مرآت عقل بسيار چيزها در مرايى حسيّه و جسمانيه جدا مىشوند از يكديگر مثل آن كه اجسام صيقلية همين اضواء و الوان و اشكال را حكايت مىكنند نه اصوات را ، مثلًا ، و كوه اصوات را حكايت مىكند ، نه آن مذكورات را . و هر يك از مشاعر خمسه و ارواح بخاريه آنها همين آينه مدركات خود است و بس . پس در تشريح انسان كبير اول انوار وجودات اجسام فلكيه و عنصريه بسيطه است و فوق آن انوار وجودات مركبات ناقصه و تامه معدنيه و فوق آن انوار نباتات و فوق آن انوار حيوانات با طبقات مترتبه متفاضلهء هر يك ، و فوق آن نور ايمان مؤمنين و فوق آن نور عبادت عابدين و فوق آن نور زهد زاهدين ، و فوق آن نور علم عالمين و فوق آن نور عرفان عارفين و فوق همهء اينها انوار ولايت و نبوت و رسالت و اولو العزميّت و خاتميت خاتم - صلى الله عليه و آله . اى كاينات را به وجود تو افتخار اى پيش از آفرينش و كم ز آفريدگار و همچنين ، ترتيب انيقى است ميانهء مراتب روحانيت از انوار اسفهبديه و انوار قاهرهء آنان ، از مجرّدات متعلَّقه و مجردات مرسله در نزول و صعود ، كه غنىاند از عالم اجسام و اشباح . و به وجه ديگر در صراط انسان كامل بالاصالة و در صراطهاى ديگر به حسب خودشان بالتبعية اول انوار وجودات امتدادات و طبايع ، و فوق آن انوار وجودات مبادى حركات و لمعات وجودات گوناگون آنها ، و فوق آنها انوار اشواق گوناگون و مبادى آنها ، و فوق آن انوار وجودات سودنيها و فوق آن انوار وجودات چشيدنيها و فوق آن انوار وجودات بوييدنيها و فوق آن انوار وجودات شنيدنيها و فوق آن انوار وجودات ديدنيها و فوق آن انوار خيالات صوريه و موهومات معنويه و فوق اينهاست - و اليق

--> ( 1 ) قرآن كريم ، سورهء لقمان ، آيهء 28 . .